Mýtur um nafnleysi á netinu
18/10/2009Umræður um nafnleysi á netinu hafa skotið upp kollinum æ oftar sl. ár. Íris Erlingsdóttir blaðamaður gerir þessu t.a.m. ágætis skil í pistli á Eyju blogginu sínu þann 15.10. sl. og nú hefur Katrín Jakobsdóttir, menntamálaráðherra, lagt fram drög að frumvarpi sem að beint er gegn nafnlausum athugasemdum á internetinu og skerpir um leið hvar ábyrgð á slíkum athugasemdum liggur.
Það sem að færri gera sér grein fyrir er að algjört nafnleysi á síðum internetsins er goðsögn. Mýta. Slíkt er kannski á færi djörfustu tölvuþrjóta samtímans, en það stoppar líka þar. Þú getur jú reynt eins og þú getur að fela hver þú raunverulega ert, en ef að þú hefur ekki þekkinguna og réttu tólin til þess, þá er auðkenni þitt á netinu nokkurn vegin opin bók hverjum þeim sem að vill og getur tileinkað sér réttu aðferðirnar til þess.
Það er best að taka það fram hér og nú að ég mun ekki koma með leiðbeiningar eða ábendingar um hvernig best sé að hylja auðkenni þitt, né heldur rekja það. Það að koma fram undir nafni eða nafnleynd er jú val eftir allt saman (allavega enn sem komið er) og með því væri ég einnig að koma upp um þær aðferðir sem að ég, og aðrir sem að við þetta störfum, notumst við vegna vinnunar. Professional courtesy if you like.
Ég skal þó koma með eitt dæmi: Þessi síða keyrir á WordPress vefumsjónakerfinu. Með réttum viðbótum fyrir kerfið er ekki aðeins hægt að rekja IP tölur (auðkennisnúmer) þeirra sem að heimsækja síðuna, þú getur svo gott sem fengið gervihnattamyndir af húsinu þeirra.
Ekki sannfærð ?
Tökum sem dæmi þessa IP tölu sem að nýlega heimsótti þetta blogg:
Ég hef séð þessa ippu áður og veit því að þetta er server sem að indexar robots.txt fælinn hjá mér með reglulegu millibili. Að öllum líkindum leitarvél.
Ef að ég síðan nota annað tól inn í kerfinu til þess að leita uppi nánari upplýsingar um viðkomandi IP tölu fæ ég upp nákvæma staðsetningu og gervitunglamynd.
Bæði þessi tól eru aðeins lítill dropi í hafið af þeim úrræðum sem að standa til boða en ættu að gefa ágætis mynd af því hvernig að þau virka. Pointið er þetta: það er hægur vandi að rekja hver þú ert, hvaðan þú kemur og hvað þú ert að gera á netinu,
Það sem að ég hef samt aldrei skilið í þessari umræðu um nafnleysi, er hvers vegna það ætti að flokkast sem aðför að tjáningarfrelsinu ef að nafnleysi yrði bannað eða ekki liðið. Upphrópanir um ritskoðun byggja að sama skapi á þeirri hugsun að nafnleysi á internetinu sé á einhvern hátt stjórnarskrárbundinn réttur hvers og eins. Það er það ekki. Ef að ríkið myndi hins vegar fara að beita sér fyrir því að takmarka aðgengi að upplýsingum eða skerða og/eða takmarka tjáningarfrelsið á einhvern hátt væri það aðför að stjórnarskránni og þar með grunnstoðum samfélagsins. Ég yrði ég fyrsti maðurinn til þess að mótmæla slíkum aðgerðum af krafti. En það er efni í annan pistil.
Önnur röksemdarfærsla fyrir nafnleysi er að það byggist á hefð í stafrænum samskiptum. Það er mýta. Nickname eða Online handle (notendanafn) voru (og eru enn að því að best veit) hugsuð sem auðkenni notendans á viðkomandi síðu/kerfi. Að baki þeim liggur oftast skráningarform og upplýsingar um notandann sem að vistuð eru í gagnagrunni. Ef að notandinn gerist brotlegur, getur síðu stjórnandi leitað í gagnagrunni eftir upplýsingum um viðkomandi og gripið til viðeigandi ráðstafanna á grundvelli þeirra. Munurinn á slíkum nikkum og t.d. umræðum í athugasemdakerfi á www.eyjan.is er sá að í fyrri tilvikinu eru til skráðar upplýsingar um notandann en í því seinna er nóg að skilja eftir netfang, sem að þarf ekki einu sinni að vera að sé rétt netfang viðkomandi. Hugmyndin sem að liggur að baki er ekki að stuðla að nafnleysi sem einhverskonar normi á samskiptunum, heldur miklu fremur að gefa fólki kost á að skapa sér ímynd og/eða prófíl á viðkomandi síðu. Síður eins og Facebook og MySpace byggja á svipaðri grunnhugmyndafræði en tóku hana skrefinu lengra hvað varðar nútíma samskipti.
Því hefur einnig verið fleygt fram að nafnleysi gæti átt rétt á sér í þeim tilvikum þar sem að skoðanir viðkomandi gætu dregið dilk á eftir sér, ef að það spyrðist út hver það væri í raun og veru. Ég hef hins vegar ekki ennþá séð sannfærandi dæmi þar sem að þessi fullyrðing gæti átt við. Það er þess utan lögbrot að mismuna fólki eftir pólitískum skoðunum, trúarbrögðum, kynhneigð, litarhætti eða kyni.
Nafnleysi getur þó (og hefur) hjálpað til við að upplýsa um refsiverða starfsemi, sbr. svokallaðir “whistleblowers”. Slík dæmi þekkjast frá Íslandi eins og í tilviki “litla landsímamannsins” sem og Kaupþingslekanum á vefsíðuna WikiLeaks fyrir ekkert of löngu síðan. Undir slíkum tilvikum fyndist mér rétturinn til nafnleysis ætti að vera lögbundin, ef að það (nafnleysið) getur hjálpað til við að upplýsa um brot sem að varða við lög. Þetta, ásamt heimildarmönnum þeirra er starfa við fjölmiðla, er jafnframt eina jákvæða notkunin sem að ég fæ séð út úr nafnleysi.
Sú ranghugmynd virðist hafa skotið upp kollinum að nafnleysi auki á einhvern hátt gæði umræðna eða stuðli að áhugaverðum og uppbyggjandi skoðanaskiptum. Þó svo að þetta séu allt fullyrðingar sem að líti vel út á pappír, hef ég ekki orðið var við eitt einasta staðfest dæmi þess efnis þar sem að nafnleysi eykur eða stuðlar á einhvern hátt að betra upplýsingaflæði eða lyftir umræðunni á hærra plan. Ef að þið vitið um eitthvað slíkt, þá hvet ég ykkur til að koma þeim á framfæri hérna í athugasemda kerfinu. Þið megið jafnvel gera það undir nafnleynd ef að þið svo kjósið.
Nafnleysi getur aftur á móti verið ágætis leið til þess að fá útrás fyrir einhverskonar innbyggða reiði og ég hugsa að flestir netverjar hafi nýtt sér þann möguleika á einhverjum tímapunkti (þar er ég engin undantekning). Þannig eru nýmörg dæmin um nafnlausa einstaklinga á netinu, hvurs eina markmið virðist vera að úthúða nafntoguðum og umdeildum opinberum persónum. Það léttir kannski á sálartetri þeirra sem að slíkt gera en persónan sem að skrifin beinast að á erfitt um vik bera hönd fyrir höfuð sér og nei; þetta hefur ekkert með vitræna umræðu eða heilbrigð skoðanaskipti að gera. Þetta heitir einfaldlega að hella úr skálum reiði sinnar og þora ekki að leggja nafn sitt við það.
En það að banna og/eða takmarka nafnleysi á netinu hefur nákvæmlega ekkert að gera með tjáningarfrelsið. Það stendur eftir óskert. Að banna nafnlausar athugasemdir á netinu hefur jafnmikil áhrif á tjáningarfrelsið og að banna rauðhærðu fólki á aldrinum 25 til 27 ára að ganga í skær appelsínugulum stuttbuxum á hverjum sunnudegi í apríl ár hvert á milli klukkan 5 og 7 á morgnana. Það er í besta falli pirrandi.
